Bệnh Gút theo quan điểm Trung Y
Bệnh gút là bệnh do nồng độ axit uric trong máu cao gây ra, dẫn đến sự lắng đọng các tinh thể axit uric trong khớp. Các tinh thể này gây ra các cơn viêm đau dữ dội trong và xung quanh khớp. Các triệu chứng lâm sàng chính bao gồm nồng độ axit uric trong máu cao, viêm khớp cấp tính tái phát và các hạt tophi (nốt gút). Bệnh có thể biến chứng thành bệnh thận, và trong trường hợp nặng, có thể xảy ra phá hủy khớp và rối loạn chức năng thận. Bệnh thường đi kèm với tăng lipid máu, tăng huyết áp, tiểu đường, xơ vữa động mạch và bệnh tim mạch vành, khiến nó trở thành một bệnh cần được điều trị lâu dài.
I. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh
Y học hiện đại chỉ ra rằng bệnh gút bắt nguồn từ rối loạn chuyển hóa purin. Sáu yếu tố đóng vai trò quyết định: di truyền, giới tính, chế độ ăn uống, thuốc men, tiểu đường và béo phì. Y học cổ truyền Trung Quốc tin rằng khí huyết không đủ là yếu tố nội tại trong sự phát triển của bệnh gút, trong khi các yếu tố gây bệnh là điều kiện quan trọng cho sự khởi phát của bệnh. Khí huyết không đủ làm cho cơ thể dễ bị xâm nhập bởi các tác nhân gây bệnh từ bên ngoài; do đó, bệnh gút là kết quả của sự kết hợp tác động của các yếu tố bên trong và bên ngoài. Cuối cùng, cơ chế bệnh sinh của bệnh gút được đặc trưng bởi sự thiếu hụt gốc rễ và sự dư thừa cành – “gốc rễ” đề cập đến sự hư hoại tỳ vị, suy giảm chức năng tỳ vị và tích tụ nhiệt trong tạng; “cành” đề cập đến độc tố nhiệt, thấp khí, đờm và ứ huyết.
II. Điều trị bằng Y học cổ truyền Trung Quốc
1. Trong giai đoạn cấp tính, thấp khí, nhiệt khí, độc tố và huyết ứ gây tắc nghẽn khớp, nguyên tắc điều trị là thanh nhiệt, lợi tiểu, giải độc và tiêu huyết ứ.
Bệnh gút thường gặp hơn ở người béo phì. Ở giai đoạn cấp tính, bệnh thường biểu hiện bằng hiện tượng đỏ đột ngột, sưng tấy, nóng và đau ở các khớp, thường ảnh hưởng đến khớp ngón chân cái, được gọi là “biến dạng giống như bệnh gút, một vết sưng lớn ở bàn chân”.
Thể chất bẩm sinh không đủ và suy dinh dưỡng sau sinh, dẫn đến rối loạn chức năng tỳ vị, cộng thêm việc tiêu thụ quá nhiều thức ăn giàu chất béo, gây ra sự tích tụ thấp nhiệt bên trong cơ thể. Tình trạng này càng trầm trọng hơn do các tác nhân gây bệnh phong thấp nhiệt từ bên ngoài, hoặc do thể chất bẩm sinh thừa dương và thiếu âm của người bệnh, khiến các tác nhân gây bệnh chuyển hóa thành nhiệt, tích tụ nhiệt trong nội tạng, và nhiệt ứ đọng thành độc tố. Những độc tố nhiệt này tích tụ trong mạch máu và theo kinh mạch, gây ra hiện tượng thấp nhiệt, huyết ứ và độc tố ứ đọng trong kinh mạch và khớp, cản trở sự lưu thông khí huyết, dẫn đến tình trạng nóng rát, đỏ, sưng tấy và đau nhức dữ dội ở các khớp.
Giai đoạn cấp tính biểu hiện bằng sự khởi phát đột ngột của hiện tượng đỏ, sưng, nóng và đau rát ở các khớp, đặc biệt là các khớp nhỏ ở tay chân. Các triệu chứng bao gồm cảm giác nặng nề và mệt mỏi ở tay chân, hạn chế vận động khớp, sốt, đổ mồ hôi dai dẳng, cáu gắt, khát nước nhưng không muốn uống, phân khô, nước tiểu sẫm màu, lưỡi đỏ có lớp phủ màu vàng, nhờn hoặc khô, và mạch nhanh, trơn. Điều trị tập trung vào việc thanh nhiệt trừ thấp, giải độc và loại bỏ huyết ứ. Bài thuốc được lựa chọn là phiên bản cải tiến của Đương Quy Nội Thông Thang kết hợp với Tứ Miêu Vạn.
2. Trong giai đoạn thuyên giảm, tỳ vị mất khả năng vận chuyển và chuyển hóa, dẫn đến phát sinh thấp khí và đục khí bên trong. Việc điều trị cần tập trung vào bổ khí, tăng cường chức năng tỳ vị, tiêu trừ thấp khí và thúc đẩy lưu thông khí huyết.
Sau giai đoạn cấp tính của viêm khớp gút, tình trạng sưng và đau khớp giảm dần, và bệnh nhân bước vào giai đoạn thuyên giảm. Trong trường hợp cấp tính, triệu chứng được điều trị; trong trường hợp mãn tính, nguyên nhân gốc rễ được giải quyết. Tỳ hư là nguyên nhân gốc rễ của bệnh gút, và chức năng tỳ vị suy giảm dẫn đến nội tạng ẩm thấp và tắc nghẽn là cơ chế bệnh sinh chính của bệnh gút. Trong giai đoạn này, điều trị nên tập trung vào bổ khí, tăng cường tỳ vị, tiêu trừ thấp thấp và thúc đẩy khí lưu thông.
Trong giai đoạn thuyên giảm, các khớp của bệnh nhân không còn sưng và đau rõ rệt, và không có cảm giác khó chịu rõ ràng nào trên toàn cơ thể. Các triệu chứng là tăng acid uric máu, lưỡi nhợt nhạt và sưng có lớp phủ trắng, mạch sâu và nhỏ. Mặc dù độc tố nhiệt đã được giải quyết trong giai đoạn này, nhưng tình trạng thấp và đục vẫn còn. Việc điều trị nên tập trung vào bổ khí và tăng cường tỳ vị, tiêu trừ thấp và thúc đẩy lưu thông máu. Bài thuốc được chọn là Sijunzi Decoction với các thành phần bổ sung.
3. Ở giai đoạn mãn tính, đờm và huyết ứ đan xen, thiếu hụt và dư thừa lẫn lộn. Nguyên tắc điều trị là tăng cường chức năng tỳ thận, loại bỏ độc tố và cặn bã.
Các đợt viêm khớp gút cấp tính tái phát nhiều lần, hoặc điều trị không đúng cách, cuối cùng sẽ tiến triển thành viêm khớp gút mãn tính. Các cục tophi thường xuất hiện 10 năm sau khi bệnh khởi phát, đánh dấu sự chuyển sang giai đoạn mãn tính của bệnh. Độ ẩm và các tác nhân gây độc tích tụ trong máu, không thể đào thải, gây tổn hại theo thời gian, dẫn đến sinh ra đờm và huyết ứ, gây hại cho các cơ quan khác.
Một mặt, đờm và huyết ứ đan xen vào nhau, làm tắc nghẽn kinh mạch và ăn sâu vào xương, dẫn đến sưng khớp, đau nhức, cứng khớp và biến dạng. Theo thời gian, đờm và huyết ứ phân hủy, dẫn đến loét và tiết ra đờm mỡ. Đờm và ẩm thấp ứ đọng ở tay chân và dái tai, hình thành u cục. Mặt khác, bệnh kéo dài làm tổn thương thận, dẫn đến tỳ và thận hư dương. Tỳ hư làm suy giảm tiêu hóa và hấp thu, gây tích tụ ẩm thấp và đục. Thận hư cản trở sự chuyển hóa khí, làm suy giảm sự điều hòa chuyển hóa nước và sự phân tách dịch trong và đục, dẫn đến tích tụ độc tố đục, và trong trường hợp nặng, gây tắc nghẽn đờm. Hơn nữa, đờm và ẩm thấp làm tắc nghẽn mạch máu, cản trở lưu thông máu và thậm chí gây ứ trệ. Do đó, bệnh nhân gout thường mắc các bệnh như cao huyết áp, tăng lipid máu, xơ vữa động mạch, bệnh tim mạch vành và tiểu đường, khiến tình trạng bệnh dần trở nên trầm trọng, mãn tính và khó chữa trị.
Do đó, viêm khớp gút mãn tính là một bệnh lý phức tạp với sự tương tác giữa thiếu hụt và dư thừa, cần được điều trị bằng cách tăng cường sức đề kháng của cơ thể và loại bỏ các yếu tố gây bệnh, giải quyết cả nguyên nhân gốc rễ và triệu chứng. Phương pháp điều trị tập trung vào việc bồi bổ tỳ vị và thận, thanh lọc độc tố và giải độc, với bài thuốc Sijunzi Decoction được điều chỉnh kết hợp với Shenqi Pill là công thức được ưu tiên lựa chọn.
