Bản chất của viêm đa khớp dạng thấp theo Đông y

Theo quan điểm Đông y, viêm đa khớp dạng thấp có thể được lý giải chủ yếu trong phạm vi chứng Tý (痹 chứng), thường liên quan đến sự cản trở vận hành của khí huyết tại kinh lạc, cơ nhục và khớp xương. Khi bệnh kéo dài, Đông y còn xem xét tình trạng suy yếu của Can, Thận, khí huyết và sự mất cân bằng giữa chính khí với các yếu tố gây bệnh.

Tuy nhiên, cần phân biệt hai góc nhìn: Đông y giải thích bệnh theo hệ thống lý luận truyền thống, còn y học hiện đại xác định viêm khớp dạng thấp là bệnh tự miễn toàn thân, trong đó hệ miễn dịch tấn công nhầm màng hoạt dịch của khớp, gây viêm kéo dài và có thể phá hủy sụn, xương.

1. Đông y lý giải bản chất bệnh như thế nào?

Có thể hiểu theo ba tầng cơ chế trong lý luận Đông y:

1.1. Phong – Hàn – Thấp xâm nhập, làm bế tắc kinh lạc

Đông y cho rằng khi cơ thể suy yếu hoặc gặp điều kiện bất lợi, các yếu tố Phong, Hàn, Thấp có thể gây trở ngại cho sự lưu thông khí huyết ở kinh lạc và khớp xương.

• Phong: đau có tính chất di chuyển, lúc đau khớp này, lúc đau khớp khác.

• Hàn: đau tăng khi lạnh, gặp lạnh đau nhiều hơn, có thể giảm khi được làm ấm.

• Thấp: khớp nặng nề, sưng, cảm giác trì trệ, vận động khó khăn.

Khi các yếu tố này kết hợp, Đông y gọi là chứng Tý. Nếu có biểu hiện nóng đỏ, sưng nóng, đau nhiều, có thể xét đến nhiệt hoặc thấp nhiệt trong biện chứng.

Đây là cách phân loại theo triệu chứng và lý luận Đông y, không có nghĩa Phong, Hàn, Thấp là các tác nhân sinh học đã được chứng minh gây ra bệnh viêm khớp dạng thấp.

1.2. Khí huyết không thông, gây đau và hạn chế vận động

Nguyên tắc cổ điển của Đông y là “thông tắc bất thống, thống tắc bất thông”, nghĩa là khi khí huyết lưu thông thì đau có thể giảm; khi sự lưu thông bị cản trở thì đau có thể xuất hiện.

Trong viêm khớp dạng thấp, Đông y có thể dùng lý luận này để giải thích các biểu hiện như:

• Đau nhiều khớp, thường đối xứng hai bên.

• Sưng đau và hạn chế vận động.

• Cứng khớp buổi sáng.

• Bệnh lâu ngày có thể dẫn đến biến dạng khớp, khó cầm nắm hoặc đi lại.

Tuy vậy, tình trạng viêm màng hoạt dịch, hình thành pannus và bào mòn xương trong y học hiện đại không thể được giải thích đầy đủ chỉ bằng khái niệm khí huyết ứ trệ.

1.3. Chính khí suy yếu, Can Thận hư khi bệnh kéo dài

Trong biện chứng Đông y, Can chủ cân, Thận chủ cốt. Vì vậy, ở người mắc bệnh lâu năm, đau dai dẳng, cơ yếu, vận động kém hoặc khớp biến dạng, thầy thuốc có thể xem xét các thể bệnh liên quan đến:

• Can Thận hư: cân cốt suy yếu, đau mỏi kéo dài.

• Khí huyết hư: mệt mỏi, sắc mặt nhợt, sức lực kém.

• Hàn thấp hoặc thấp nhiệt lưu trú: tùy biểu hiện đau, sưng, nóng, lạnh và các dấu hiệu đi kèm.

• Huyết ứ, đàm thấp: có thể được xem xét khi bệnh kéo dài, khớp sưng cứng hoặc biến dạng.

Không phải người bệnh nào cũng có đủ các thể bệnh này. Cần biện chứng dựa trên toàn bộ triệu chứng, lưỡi, mạch và diễn biến bệnh, chứ không chỉ dựa vào tên chẩn đoán viêm khớp dạng thấp.

2. Nếu đi sâu vào bản chất, vì sao bệnh lại kéo dài và dễ tái phát?

Đây là điểm quan trọng nhất khi tìm hiểu viêm khớp dạng thấp theo Đông y.

Có thể khái quát bằng mô hình biện chứng truyền thống sau:

Mô hình trên là cách diễn giải lý luận Đông y, không phải chuỗi nguyên nhân sinh học đã được xác nhận. Theo y học hiện đại, bệnh kéo dài vì các phản ứng miễn dịch và cytokine gây viêm tiếp tục hoạt động; nếu không được kiểm soát, tổn thương khớp có thể tích lũy theo thời gian.

3. Đông y điều trị bệnh dựa trên nguyên tắc nào?

Đông y thường hướng đến các mục tiêu sau, tùy thể bệnh và giai đoạn:

Châm cứu, thuốc thảo dược và các biện pháp phục hồi chức năng có thể được cân nhắc để hỗ trợ kiểm soát triệu chứng. Tuy nhiên, không nên mặc định rằng bổ Can Thận hay trừ phong thấp sẽ kiểm soát được quá trình tự miễn hoặc ngăn ngừa bào mòn xương.

Điều đặc biệt quan trọng: Người mắc viêm khớp dạng thấp cần được bác sĩ chuyên khoa Cơ xương khớp theo dõi và điều trị bằng thuốc chống thấp khớp làm thay đổi diễn tiến bệnh (DMARDs) khi có chỉ định. Hướng dẫn EULAR cập nhật năm 2025 nhấn mạnh điều trị sớm, theo dõi hoạt tính bệnh và điều chỉnh phác đồ để đạt lui bệnh hoặc hoạt tính bệnh thấp.

Không tự ý ngừng thuốc Tây y hoặc dùng thuốc Đông y không rõ thành phần, đặc biệt các chế phẩm có thể chứa corticoid hoặc gây độc gan, thận.

4. Kết luận: Bản chất cốt lõi là gì?

Nếu diễn đạt ngắn gọn theo hai hệ thống:

• Theo Đông y: Viêm đa khớp dạng thấp thường được quy vào chứng Tý; biểu hiện liên quan đến phong hàn thấp nhiệt, khí huyết bế tắc, và ở một số trường hợp mạn tính có thể kèm Can Thận hư, khí huyết hư hoặc huyết ứ.

• Theo y học hiện đại: Đây là bệnh viêm tự miễn mạn tính, trong đó rối loạn miễn dịch gây viêm màng hoạt dịch và có thể dẫn đến phá hủy khớp.

Hai cách nhìn có thể được sử dụng song song để hiểu triệu chứng và hỗ trợ chăm sóc, nhưng không nên coi chúng là hai cách diễn đạt hoàn toàn tương đương về cơ chế bệnh sinh.

Nếu muốn nghiên cứu sâu hơn theo Đông y, câu hỏi đáng đi tiếp là: Vì sao cùng mắc viêm khớp dạng thấp nhưng có người sưng nóng đỏ đau, có người đau tăng khi lạnh, có người lại cứng khớp kéo dài và biến dạng? Đây chính là vấn đề phân biệt các thể Tý và nguyên tắc biện chứng luận trị.