THĂNG THANH GIÁNG TRỌC TRONG ĐÔNG Y: LÝ LUẬN, PHƯƠNG THUỐC VÀ ỨNG DỤNG LÂM SÀNG

Trong Đông y, “Thăng thanh giáng trọc” (升清降浊) là một pháp điều trị quan trọng nhằm điều hòa sự vận động khí cơ của Tỳ và Vị. Theo lý luận Đông y, Tỳ chủ thăng thanh, Vị chủ giáng trọc. Sự vận hành lên xuống của hai tạng phủ này có vai trò quan trọng trong quá trình tiêu hóa, hấp thu và vận chuyển thủy cốc tinh vi, đồng thời duy trì sự cân bằng khí cơ trong cơ thể.

Trên lâm sàng, không có một bài thuốc “Thăng thanh giáng trọc thang” duy nhất được sử dụng cố định cho mọi bệnh chứng. Tùy theo nguyên nhân bệnh sinh, biểu hiện lâm sàng và thể bệnh cụ thể mà thầy thuốc lựa chọn phương thuốc phù hợp.

1. Các phương thuốc thường gặp mang tên Thăng thanh giáng trọc

1.1. Thăng thanh giáng trọc thang trong sách Trương Giai Xuân Nhãn khoa chứng trị

Thành phần:

• Trần bì.

• Phục linh.

• Ý dĩ nhân.

• Xa tiền tử.

• Chỉ xác.

• Lá sen tươi (Sinh hà diệp).

• Bán hạ chế (Thanh bán hạ).

• Các vị thuốc khác tùy theo phép gia giảm.

Công dụng và chủ trị:

Phương thuốc này được sử dụng trong một số bệnh lý về mắt, chẳng hạn như chứng Thị chiêm hữu sắc (nhìn thấy bóng hoặc hình ảnh có màu sắc bất thường), xuất hiện bóng mờ màu vàng nhạt trước mắt.

Bệnh nhân có thể kèm theo các triệu chứng:

• Đầu váng, chóng mặt.

• Ngực tức, cảm giác nặng ngực.

• Đầu óc không tỉnh táo.

• Đàm thấp và trọc tà trở trệ, làm ảnh hưởng đến sự thăng phát của thanh dương.

Phép điều trị chủ yếu là kiện Tỳ, hóa thấp, hóa đàm, lý khí và thăng thanh giáng trọc.

1.2. Nhóm phương thuốc điều hòa Tỳ Vị theo phép Thăng thanh giáng trọc

Đây là nhóm phương thuốc vận dụng nguyên lý điều hòa khí cơ Tỳ Vị, thường phối hợp các vị thuốc có tác dụng kiện Tỳ, hóa thấp, lý khí, giáng nghịch.

Một số vị thuốc thường được sử dụng:

• Hoắc hương: Hóa thấp, giải thử, hòa trung, chỉ ẩu.

• Tô diệp: Giải biểu, hành khí, hòa Vị.

• Bạch chỉ: Tán phong, trừ thấp, thông khiếu.

• Phục linh: Kiện Tỳ, thẩm thấp.

• Ý dĩ nhân: Kiện Tỳ, lợi thấp.

• Bán hạ: Táo thấp hóa đàm, giáng nghịch chỉ ẩu.

• Hậu phác: Hành khí, táo thấp, tiêu mãn.

Ứng dụng lâm sàng:

Nhóm phương thuốc này có thể được vận dụng trong các chứng bệnh liên quan đến rối loạn chức năng Tỳ Vị, biểu hiện như:

• Đầy bụng, chướng bụng.

• Ăn uống kém, chán ăn.

• Buồn nôn, nôn.

• Đại tiện phân lỏng hoặc táo bón.

• Đàm thấp nội trở.

• Khí cơ Tỳ Vị thăng giáng thất thường.

Về phương pháp điều trị, có thể tham khảo tư tưởng phối ngũ của các bài thuốc như Hoắc hương chính khí tán và Bán hạ tả tâm thang.

1.3. Thang Thăng thanh giáng trọc điều trị bệnh thận do đái tháo đường

Đây là phương thuốc kinh nghiệm được ứng dụng trong điều trị bệnh thận do đái tháo đường theo lý luận Đông y.

Thành phần được đề cập:

• Thục địa hoàng.

• Sơn dược.

• Phục linh.

• Hoàng kỳ.

• Đại hoàng sống (Sinh đại hoàng).

Phép điều trị:

Bổ ích khí âm, kiện Tỳ bổ Thận, hóa trọc và thông phủ tiết trọc.

Ứng dụng lâm sàng:

Được nghiên cứu và vận dụng ở một số bệnh nhân bệnh thận do đái tháo đường, đặc biệt khi có biểu hiện thấp trọc, trọc độc nội đình và protein niệu.

Lưu ý: Đây là phương thuốc kinh nghiệm, không phải phác đồ điều trị tiêu chuẩn cho tất cả bệnh nhân mắc bệnh thận do đái tháo đường. Người bệnh cần được theo dõi chức năng thận và điều trị theo chuyên khoa.

2. Cơ chế bệnh sinh và nguyên lý Thăng thanh giáng trọc trong Đông y

Theo lý luận Đông y, hoạt động sinh lý bình thường của Tỳ Vị phụ thuộc vào sự phối hợp hài hòa giữa hai chiều vận động: thăng và giáng.

2.1. Thăng thanh – chức năng chủ yếu của Tỳ

Tỳ chủ vận hóa, có chức năng vận chuyển và phân bố thủy cốc tinh vi đến các tạng phủ và tổ chức trong cơ thể.

Sau khi thức ăn được Vị tiếp nhận và làm nhừ, Tỳ tiếp tục vận hóa, hấp thu tinh vi của thủy cốc và đưa lên trên để nuôi dưỡng Tâm, Phế, đầu mặt và các cơ quan khác.

Đó chính là chức năng Tỳ chủ thăng thanh.

Khi Tỳ khí hư yếu, chức năng thăng thanh bị suy giảm, có thể xuất hiện các biểu hiện:

• Hoa mắt, chóng mặt.

• Đầu óc choáng váng, mệt mỏi.

• Ăn uống kém.

• Đại tiện phân lỏng.

• Tay chân mệt mỏi, thiếu sức lực.

• Nặng hơn có thể xuất hiện chứng trung khí hạ hãm.

Phép điều trị thường chú trọng kiện Tỳ ích khí, thăng dương cử hãm.

2.2. Giáng trọc – chức năng chủ yếu của Vị

Vị chủ thụ nạp và làm nhừ thủy cốc. Sau quá trình tiêu hóa, phần cặn bã được chuyển xuống Tiểu trường, Đại trường để tiếp tục phân thanh biệt trọc và bài tiết ra ngoài.

Đó là biểu hiện của chức năng Vị chủ giáng trọc.

Khi Vị khí không giáng mà nghịch lên, có thể xuất hiện:

• Buồn nôn, nôn.

• Ợ hơi, ợ chua.

• Đầy bụng, chướng bụng.

• Ăn uống khó tiêu.

• Đại tiện bất thường.

• Cảm giác tức nặng vùng thượng vị.

Phép điều trị thường chú trọng hòa Vị, giáng nghịch, lý khí, hóa đàm và tiêu trệ tùy chứng.

2.3. Mối quan hệ giữa thăng thanh và giáng trọc

Thăng thanh và giáng trọc có mối quan hệ mật thiết, bổ trợ lẫn nhau.

• Tỳ khí thăng thì thủy cốc tinh vi được vận chuyển lên trên để nuôi dưỡng cơ thể.

• Vị khí giáng thì thức ăn được vận chuyển xuống dưới, cặn bã được đào thải.

• Tỳ thăng và Vị giáng phối hợp hài hòa giúp duy trì hoạt động tiêu hóa và vận hóa bình thường.

Nếu Tỳ không thăng thanh, Vị không giáng trọc, khí cơ trung tiêu sẽ bị rối loạn, từ đó có thể phát sinh nhiều chứng bệnh liên quan đến tiêu hóa, vận hóa thủy thấp và khí huyết.

3. Lưu ý khi sử dụng phương pháp Thăng thanh giáng trọc

Trong Đông y, điều trị theo phép Thăng thanh giáng trọc phải tuân thủ nguyên tắc biện chứng luận trị.

Không phải người bệnh có biểu hiện chóng mặt, đầy bụng, buồn nôn hoặc đại tiện bất thường đều có thể sử dụng cùng một phương thuốc.

Cần phân biệt rõ:

• Tỳ khí hư.

• Tỳ dương hư.

• Thấp trọc nội trở.

• Đàm thấp trung trở.

• Vị khí thượng nghịch.

• Trung khí hạ hãm.

Mỗi thể bệnh có nguyên nhân bệnh sinh và phép điều trị khác nhau.

Đặc biệt, những vị thuốc như Bán hạ và Đại hoàng cần được sử dụng đúng dạng bào chế, liều lượng và chỉ định chuyên môn.

Người bệnh không nên tự ý mua thuốc về sắc uống khi chưa được thầy thuốc Đông y thăm khám và kê đơn.

4. Kết luận

Thăng thanh giáng trọc là một nguyên lý quan trọng trong lý luận Tạng tượng và học thuyết Tỳ Vị của Đông y.

Tỳ chủ thăng thanh, Vị chủ giáng trọc. Hai chức năng này phối hợp với nhau để duy trì sự vận hành bình thường của khí cơ trung tiêu, bảo đảm quá trình tiếp nhận, tiêu hóa, hấp thu và vận chuyển thủy cốc tinh vi.

Khi chức năng thăng thanh và giáng trọc bị rối loạn, cơ thể có thể xuất hiện nhiều biểu hiện bệnh lý khác nhau. Vì vậy, vận dụng phép Thăng thanh giáng trọc trong điều trị cần căn cứ vào bệnh cơ, thể bệnh và tình trạng cụ thể của từng người.